Prof. Dr. Ahmet Rasim Küçükusta

Halk arasında balık yağı olarak da bilinen omega-3 yağ asitleri, kronik hastalıkların temelinde yatan mekanizma olan kronik enflamasyonu baskılayan ve bu sayede birçok hastalığı önleyen veya tedavisine yardımcı olan yağ asitleri olarak bilinir.

Buna karşılık başlıca kaynağı tohum yağları olan omega-6 yağ asitlerinin ise tam aksine enflamasyonu teşvik ettikleri kabul edilir.

Her ikisine birden çoklu doymamış yağ asitleri (PUFA) adı verilir.

⏺ Omega-3 (balık yağı, keten tohumu, cevizdeki yağlar) → anti-inflamatuar (iltihap azaltıcı) 

⏺ Omega-6 (bitkisel yağlar, ayçiçek yağı, mısır yağı vb.) → pro-inflamatuar (iltihap artırıcı)

Bu yüzden yıllardır “omega-3 takviyesi alın, omega-6’yı azaltın” deniyor.

Ama yeni bir çalışma, büyük kohort verileri ve Mendelyen randomization (genetik rastgeleleştirme) yöntemiyle bu basit ayrımı sorguluyor ve oldukça şaşırtıcı sonuçlar veriyor.

Çalışma nasıl yapıldı?

Çalışmada iki büyük veri setini kullanıldı: 

▪ ALSPAC (yaklaşık 2800 kişi) 

▪ UK Biobank (yaklaşık 12.400 kişi)

Bu kişilerde kandaki PUFA düzeyleri (toplam omega-3, toplam omega-6, oranları) ölçüldü. Aynı zamanda inflamasyonun üç önemli belirteci bakıldı: 

▪ CRP (C-reaktif protein) → akut ve kronik inflamasyon belirteci 

▪ GlycA (glycoprotein acetyls) → daha yeni ve stabil bir inflamasyon belirteci

▪ IL-6 → önemli bir sitokin

Normal gözlemsel analizlerin (kohort) yanı sıra, illiyeti (sebep-sonuç ilişkisi) anlamak için Mendelyen randomization yapıldı.

Bu yöntem, genetik varyantları (PUFA düzeylerini tabii olarak etkileyen genetik faktörleri) kullanarak sanki bir randomize kontrollü çalışma yapılmış gibi analiz eder.

Böylece karıştırıcı faktörlerin (sigara, kilo, beslenme alışkanlıkları vb.) etkisini büyük ölçüde ortadan kaldırır.

En önemli bulgular neler?

💠Kohort (gözlemsel) analizlerde:

Omega-6 / omega-3 oranı yükseldikçe inflamasyon belirteçleri (CRP, GlycA, IL-6) artıyor.

Hem toplam omega-3 hem de toplam omega-6 seviyeleri yükseldikçe özellikle GlycA belirgin şekilde artıyor.

Yani her ikisi de inflamasyonla pozitif ilişki gösteriyor – klasik anlatının tam tersi!

💠Mendelyen randomization (illiyet analizi) sonuçları daha çarpıcı:

Toplam omega-3 yağ asitlerinin genetik olarak yüksek olması, CRP ve özellikle GlycA seviyelerini artırıyor.

Bu etki, LDL kolesterol, trigliserit, tekli doymamış ve doymuş yağ asitleri kontrol edildiğinde bile GlycA için devam ediyor.

Sonuç cümlesi çok net: Omega-6 ve omega-3 yağ asitlerinin basit bir pro- ve anti-inflamatuar (yani enflamasyonu teşvik eden ve enflamasyona karşı koyan) ikiliği olduğuna dair ikna edici bir delil yok.

Yani omega-3’ün her zaman iltihabı azalttığı, omega-6’nın her zaman artırdığı görüşü bu verilerle desteklenmediği gibi bazı durumlarda omega-3’ün sistemik inflamasyonu artırabileceği yönünde illiyet bağı delili var.

NOT: GlycA, kronik inflamasyon için CRP’ den daha stabil kabul edilen yeni bir belirteçtir. Çalışmanın asıl vurucu tarafı da en güçlü ilişkinin GlycA ile olmasıdır.

Bu ne anlama geliyor?

Bu çalışma, yağ asitleri ile iltihap arasındaki ilişkinin “omega-3 iyi – omega-6 kötü” kadar basit olmadığını gösteriyor.

Araştırmacıların vardığı temel sonuçlar şunlar:

▪ Omega-3 ve omega-6’nın etkileri karmaşık ve bağlama bağlıdır.

▪ İltihap üzerindeki etkileri tek bir mekanizma ile açıklanamaz.

▪ Diyetteki yağ asitlerinin dengesi muhtemelen tek tek miktarlarından daha önemlidir.

Omega-6/omega-3 oranı normalde kaç olmalı?

Modern beslenme literatüründe omega-6/omega-3 oranı (yani omega-6’nın omega-3’e oranı) konusunda tam bir fikir birliği olmasa da, genel kabul gören görüşler şöyle özetlenebilir:

💠 Evolutionary / Paleolitik dönem (insanların genetik yapısının oluştuğu dönem): Yaklaşık 1:1 ile 4:1 arasında (çoğu kaynakta 1:1 veya 2:1 – 4:1 civarı belirtilir). Avcı-toplayıcı toplumlarda bu oran genellikle 1:1 ile 4:1 arasındaydı.

💠 Günümüz Batı tipi beslenme (işlenmiş gıdalar, ayçiçek/soya mısır yağı ağırlıklı): Ortalama 15:1 ile 20:1 (hatta bazı yerlerde 10:1 – 30:1) arasında, yani omega-6 çok fazla baskın.

💠 Sağlık için önerilen ideal / optimal oran: Çoğu bilimsel kaynak ve inceleme, düşük oranların (yani omega-3’ü artırarak oranı düşürmenin) daha iyi olduğunu savunur.

Yaygın tavsiyeler:

💠 Hastalık önleme veya yönetimde (kalp, enflamasyon, kanser, romatizma vb.): 4:1 civarı mortaliteyi azalttığı, 2-3:1 enflamasyonu baskıladığı, 5:1 astımda faydalı olduğu, 10:1 ve üzerinin ise olumsuz etkileri olduğu belirtilir.

💠 Dünya Sağlık Örgütü gibi kurumlar bazen 5:1 – 10:1 arası kabul edilebilir derken, birçok uzman ve inceleme daha düşük oranları (özellikle 4:1 ve altı) tercih eder.

💠 Enflamasyon, otoimmün hastalıklar, kalp-damar ve kronik hastalık riskini azaltmak için omega-6 alımını sınırlayıp (özellikle rafine tohum yağları), omega-3’ü artırmak (balık, keten, ceviz, yeşillik) tavsiye edilir.

Çalışma ne diyor?

Omega-6/omega-3 oranını düşürmek (daha fazla omega-3 yemek) enflamasyonu azaltır diye düşünülüyordu; ancak çalışma bunu doğrudan desteklemiyor.

Bu, tabii ki “balık yağının faydasız olduğu” anlamına gelmez.

Balık yağı/omega-3 takviyesi konusunda daha temkinli olmayı ortaya koyuyor: Kalp-damar sağlığı, beyin fonksiyonları gibi başka faydaları olabilir ama “her derde deva, iltihabı kesin azaltır” demek artık doğru görünmüyor.

Bilimin şu an söylediği şey şudur: Beslenmede tek bir “iyi” veya “kötü” yağdan çok, genel yağ dengesi ve beslenme düzeni önemlidir.

Omega-3 ve omega-6’nın enflamasyon üzerindeki etkisi, tek bir iyi-kötü hikâyesiyle açıklanamayacak kadar karmaşık görünüyor.

Gelelim neticeye

💥 Omega 3′ ü takviye olarak değil gıdalarla alın ve omega 6 deposu olan tohum yağları ve hazır paketli gıdalardan da size balıkları kötüleyip balık yağı hapı alın diyenlerden de uzak durun.

Makale: The relationship between polyunsaturated fatty acids and inflammation: evidence from cohort and Mendelian randomization analyses

Kaynak: https://academic.oup.com/ije/article/54/4/dyaf065/8171742

Siz de yorumunuzu paylaşın: