Prof. Dr. Ahmet Rasim Küçükusta

Güneşli bir günde dışarı çıktığınızda ilk işiniz güneş gözlüğünüzü takmak olur, değil mi?

Peki ya bu masum hareketin, cildinizin güneşe karşı tabii savunmasını zayıflatabileceğini, cildinizin daha çok yanmasına sebep olabileceğini söylesem, şaşırır mısınız?

Kulağa ters gelse de, vücudumuzun gözler ve cilt arasında kurduğu şaşırtıcı iletişim ağı, bu ihtimali bilimsel olarak tartışmaya açıyor.

UV ışığının göze çarpması, cildin melanin (bronzlaşma) üretmesi için önemli sinyallerden biri. 

Vücut, gözlere UV ışığı gelmemesini “içerideyim” diye algılıyor ve tabii güneş kremi olan melanin üretimini başlatamıyor.

Güneş gözlüğü kullanımının yaygınlaşması pekâlâ insanların ciltlerinin daha çok yanmasına yol açıyor olabilir.

Olayın mekanizması

Vücudumuzun saat ayarı ve hormon dengesinden sorumlu bölgesi olan hipotalamus, gözlerimizden gelen ışık bilgisine göre hareket eder.

Özellikle mavi ışık ve UV ışınları, gözümüzün arka kısmındaki özel hücreleri uyararak hipotalamusa “Gün ışığı var!” mesajını iletir.

Bu mesaj zincirleme bir reaksiyon başlatır ve hipofiz bezini uyararak, MSH (melanosit stimulan hormon) hormonunun salınımını tetikler.

MSH, ciltteki melanosit hücrelerini uyararak melanin üretimini artırır.

Melanin, cildin tabii “güneş kremidir” yani bronzlaşma yoluyla cildi UV’ ye karşı korur.

Bu, klasik “cilt doğrudan UV alınca melanin yapar” mekanizmasına ek bir sistemdir.

Cildin kendisi de UV’ yi algılayıp (rodopsin reseptörleri aracılığıyla) hızlı melanin üretebilir, ama göz sinyali tüm vücutta daha koordineli bir tepkiyi hızlandırır.

“Güneş gözlüğü takarsan vücut ‘güneş yok’ sanıp melanin üretmez, daha kolay yanarsın” iddiasının bilimsel dayanağı olan bir çalışma var.

Farelerde sadece gözlere UV ışığı tutulduğunda (vücudun geri kalanı tamamen örtülü/gölgede), farelerin tüm vücudunda (kulaklar dahil) bronzlaşma / melanin artışı gözlemleniyor.

Yani gözlerden gelen sinyal, beyin üzerinden tüm cilde “melanin üret” komutu gönderiyor.

Melanin, cildimize rengini veren ve bizi güneşin zararlı UV ışınlarından koruyan doğal bir pigmenttir.

Güneşe çıktığımızda bronzlaşmamız, aslında vücudumuzun kendini korumak için ürettiği bu pigmentin bir sonucudur.

Yeterli UV sinyali gözler yoluyla alınmazsa, bu savunma mekanizması yavaşlar.

Kaç dakika sonra gözlük takmalı?

Kesin bir “bilimsel” süre yok, çünkü spesifik insan çalışmaları sınırlı.

Bazı kaynaklar sabah ilk ışıkta gözlüksüz 10-30 dakika tavsiye etmesine rağmen, bu iddia için “hemen çıkınca birkaç dakika” yeter diyenler de var.

Koyu tenli veya alışkın kişilerde daha hızlı etki olur, açık tenlilerde yavaş olabilir. 

Benim tavsiyem: 5-10 dakika kadar gözlüksüz kalınca, gözler UV sinyalini almış olur.

Gelelim neticeye

Atalarımın güneş gözlüğü olmadığına ve hayvan deneylerine dayanarak güneş gözlüğünün, güneşe çıkıldıktan 5-10 dakika sonra takılması bana mantıklı geliyor.

Tabii ki aşırıya kaçma, göz hasarı riski gerçek. UV sadece cildi değil gözleri de yakar. Dengeli ol: Tabii ışık al, ama korun. 

Şunu da eklemek isterim: Cilt doğrudan güneşe maruz kalırsa melanin üretimi devam eder; gözlük takmak tamamen engellemez.

Kaynak: https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022202X15301160

Makale: Ultraviolet B Irradiation of the Eye Activates a Nitric Oxide-dependent Hypothalamopituitary Proopiomelanocortin Pathway and Modulates Functions of α-Melanocyte-stimulating Hormone-responsive Cells

***

Siz de yorumunuzu paylaşın: