Prof. Dr. Ahmet Rasim Küçükusta

Takviye üreticileri, takviye tüccarları ve takviyelerden nemalanan güruhun, sebze ve meyveleri “onlarda artık eskisi kadar vitamin, mineral yok, içleri bomboş, takviye almadan sağlıklı olunamaz, takviye almadan hastalıklardan korunmak imkansız” diye karalamalarına dayanak olarak sundukları bir çalışma var.

Bu çalışmada ABD’ de 43 bitkisel üründe 13 besin öğesinde (protein, kalsiyum, fosfor, demir, riboflavin (B2) ve C vitamini gibi) 1999’da “1950’ye göre düşüş var mı?” sorusuna cevap aranıyor.

Buna göre, bazı vitamin/minerallerde %5–40 civarı düşüş tespit ediliyor ama birçok besinde anlamlı değişim yok.

Ortalama düşüşler: kalsiyum %16, demir %15, fosfor %9, C vitamini %15, riboflavin %38 civarında (bazı besinlerde %38’e varan kayıplar).

Yazarların yorumu: Büyük kısmı tarım çeşitleri / verim artışı / seyreltme etkisi ile açıklanabilir.

Oysa bu çalışmanın pek çok kusur ve eksikleri var ve de çarpıtılarak, abartılarak yorumlanıyor.

💠 Veri kalitesi problemi (en büyük sorun)

1950’deki ABD Tarım Bakanlığı gıda kompozisyon tabloları ile 1999’daki tabloları doğrudan karşılaştırılamaz. Veriler aynı yöntemle ölçülmemiş olabilir.

Laboratuvar yöntemleri, örnekleme teknikleri, tohum çeşitleri, yetiştirme şartları farklıdır. Bazı besinlerin ölçüm teknikleri 50 yılda geliştiği için eski veriler “daha düşük hassasiyetli” olabilir. Kısaca: Elma ile elma karşılaştırılmıyor.

💠 Seçilim yanlılığı

Seçim yanlılığı, verilerin rastgele ve temsil edici olmayan bir şekilde seçilmesi sonucu ortaya çıkan sistematik hatadır. Yani örneklem, gerçek popülasyonu doğru yansıtmaz.

Bu çalışmada da seçilen 43 ürün dışında kalan onlarca ürün daha var. Hangi ürünlerin seçildiği, sonuçları ciddi şekilde etkileyebilir. Mesela daha çok değişen ürünlerin seçilmesi düşüşü abartabilir; az değişen ürünler seçilseydi sonuç farklı çıkabilirdi.

Bu çalışmada seçilim yanlılığı var; sadece belli ürünler karşılaştırılıyor, bu tüm gıda sistemini yansıtmaz.

💠 İstatistiksel belirsizlik

Yazarlar da birçok değişikliğin güven aralığı içinde yer aldığını ve bu yüzden istatistiksel olarak anlamlı olmadığını, “gerçek bir düşüş mü yoksa sadece ölçüm hatası mı var” ayrımı yapmanın oldukça zor olduğunu kabul ediyor.

Bu çalışma, insanlarda besin eksikliğinin arttığını, modern diyetin daha sağlıksız olduğunu, hastalıkların bu sebeple arttığını göstermiyor.

Bunlar ekstra çıkarım, çalışma sonucu değil.

Görülen düşüşlerin büyük bölümü, 1950’den 1999’a kadar olan dönemde tarımın değişmesinden kaynaklanıyor, bu değişimler besin yoğunluğunu gerçekten düşürmüyor ve sadece ölçülen değeri değiştiriyor olabilir.

Toprak: Farklı bölgelerin, farklı toprak tiplerinin mineral muhtevası zaten değişkendir. 1950’de ölçülen ürünler başka topraklardan, 1999’da başka topraklardan geliyor.

Çeşit: Modern tohum çeşitleri (yeni hibritler) daha verimli ve daha büyük ürün veriyor. Bitki daha fazla büyüyor ama içindeki mineral miktarı aynı kalıyor veya biraz azalıyor → “dilution effect” (seyrelme etkisi). Yani aynı mineral, daha büyük bir sebzeye dağılıyor, konsantrasyon düşüyor.

Su muhtevası: Modern çeşitler genellikle daha fazla su tutuyor. Aynı ağırlıktaki bir domateste 1950’de daha az su, daha fazla kuru madde bulunurken, bugün daha sulu. Bu da mineral konsantrasyonunu (mg/100g) otomatik olarak düşürüyor.

Verimlilik: Çiftçiler bugün dönüm başına çok daha fazla ürün alıyor. Bu yüksek verim, bitkinin mineral almasını “seyreltiyor”.

💠 Düşüşlerin çoğu gerçek bir besin kaybı değil; tarım yöntemleri ve çeşit değişimi yüzünden ölçümde ortaya çıkan tabii varyasyondur. Yani “besinler eskisi kadar besleyici değil” iddiası kısmen doğru olsa da, büyük ölçüde abartılıyor. 1950’ lerde sebzeler 2 kat besleyici denemez.

Monokültür, yoğun NPK gübre kullanımı, toprak mikrobiyotasında değişim ama burada önemli nokta “toprak fakirleşti = her gıda besinsizleşti” genellemesi doğru değil.

Bu çalışma, kesin besin kaybı kanıtı değil ama “besin kompozisyonunda değişim olabilir” hipotezinin erken ve zayıf kanıtıdır.

Gelelim neticeye

“Modern sebze meyve neredeyse vitamin değeri taşımıyor” iddiasının bir delili yoktur.

Mesele, modern gıdaların vitamin, mineral gibi besin ögelerinin azalması değil; aşırı işlenmiş-süslenmiş, besin değeri olmayan gıdaların aşırı tüketilir hâle gelmesidir.

Takviyeler, beslenme meselesini aksine daha da kötüye götürür.

Takviyeler, ciğerinde kanser olan olan hastaya botoks yapmak gibidir.

İnsanları korkutarak “yediğin hiçbir şey yetmez” fikri satılıyor. Önce gerçek gıdadan uzaklaştırıyorlar, sonra o gıdanın eksik bıraktığını söyledikleri hapları pazarlıyorlar.

Kaynak: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15637215/

Makale: Changes in USDA food composition data for 43 garden crops, 1950 to 1999

***

Siz de yorumunuzu paylaşın: