Prof. Dr. Ahmet Rasim Küçükusta

Dikkat: Yazının sonunda ek var!

***

Büyük şehirlerde insanların zamanlarının yüzde 90′ ı hatta çok daha fazlası ev, okul, işyeri, vasıta… gibi kapalı mekanlarda geçiyor. 

İnsanlar doğru dürüst gün yüzü güneş yüzü görmüyorlar ama bir taraftan da güneş korkutması almış başını gidiyor.

Tabii ki kimse güneşin altında saatlerce yatın, kömür gibi olun demiyor, dense bile metropol insanlarının bunu yapması mümkün değil.

Bana göre, güneş görmek değil güneş yüzü görmemek insanları hasta ediyor.

Işık sadece “uyku-uyanıklık ritmini” ayarlamıyor

Gündüzleri güneş ışığına maruz kalmanın sirkadyen ritmin yani vücut iç saatinin düzenlenmesi yanında da çok önemli etkileri var.

Güneş saat mekanizmasından bağımsız olarak da şeker dengesini, yağ yakımını, vücut ısısını ve diğer metabolik işlemleri hızlıca değiştiriyor.

Nasıl etki ediyor?

🔆 Gündüzleri güneş ışığına maruz kalmak, glukozun daha iyi metabolize edilmesine ve daha fazla yağ yakılmasına yardımcı olur. Ancak, geceleyin yapay ışık zarar verir ve tam tersi etkiye sebep olur.

Gündüzleri tabii güneş ışığı, sirkadiyen saatten bağımsız olarak metabolizmayı iki ana yol üzerinden düzenler.

İlk yol okülerdir: Retinadaki içsel fotosensitif ganglion hücreleri ışığı (özellikle güneş ışığındaki mavi ışığı) algılar ve supraoptik çekirdeğe ve diğer hipotalamik çekirdeklere sinyaller gönderir.

Bu, sempatik tonu modüle eder ve glukoz alımını ve kahverengi yağ dokusundaki termojenez gibi metabolik süreçleri doğrudan düzenler.

Birlikte ele alındığında, gündüzleri güneş ışığına fizyolojik maruziyet, glikoz homeostazını iyileştirir ve yağ kullanımını artırır; bu, geceleyin yapay ışığın bu süreçleri bozarak insülin direncine ve yağ birikimine katkıda bulunmasıyla keskin bir tezat oluşturur.

Bu mekanizmalar, metabolik dengeyi korumak için sirkadiyen ritimlerle koordine olur ve deregülasyonları, modern yaşamla ilişkili metabolik sorunların bir kısmını (az doğal gündüz ışığı + fazla gece yapay ışığı) açıklar.

İkinci yol periferiktir: Opsin 3 gibi görsel olmayan opsinler, doğrudan kahverengi ve beyaz yağ dokusu, hipotalamus ve diğer dokularda eksprese edilir; cilt ve dokulara nüfuz eden ışığı algılar.

Adipositlerde bu aktivasyon, glikoz alımını artırır, mitokondriyal solunumu iyileştirir ve lipolizi (yağların yakıt olarak salınımı ve oksidasyonu) teşvik eder. Bu özerk hücresel ışık duyarlılığı, adaptif termojenezi ve enerji substratlarının verimli kullanımını güçlendirir.

Modern hayatta gece lambası, ekran ışığı, vardiyalı çalışma gibi durumlar bu sistemi bozuyor ve obezite, diyabet, metabolik hastalıklara zemin hazırlıyor.

Gelelim neticeye

Gündüz yeterince güneş ışığı almak, gece ise ışığı azaltmak metabolik sağlık için çok önemli.

Günümüzde salgın gibi artan obezite ve diyabet gibi metabolik hastalıkların oluşumunda hayat tarzının çok önemli rolü var.

Sizleri filim adamlarının güneşten korkutma çığlıklarını dinlememeye ve adam gibi güneşlenmeye davet ediyorum. 

Kaynak: https://www.nature.com/articles/s42255-024-01051-6

Makale: Circadian-independent light regulation of mammalian metabolism

EK 1 (26.6.2026): Güneş ışığına maruz kalmak demans (bunama) riskini %25’e kadar azaltıyor.

87.600 kişinin 8 yıl takip edildiği Çin çalışmasına göre:

Özellikle parlak ışık ile 1,5 saat veya çok parlak ışıkta 40-45 dakika maruziyet riski belirgin düşürüyor.

Işık maruziyeti, obezite veya alkol gibi risk faktörlerinden daha güçlü bir gösterge olarak öne çıkıyor.

💥 Çinli arkadaşlar benim izimden geliyorlar. Sizi de bekliyorum.

Kaynak: https://x.com/drahmetrasim/status/2070229359986668023?s=20

***

EK 2 (27.6.2026): UK Biobank verileri kullanılarak yapılan çalışmada, güneş ışığına maruziyet ile kan şekeri ve tip 2 diyabet arasındaki ilişki incelendi.

Akut etki (kan şekeri): Kişinin yaşadığı yer ve kan testi tarihine göre 2 günlük ve 7 günlük ortalama UV-A (güneş ışığı) maruziyeti hesaplandı. Sıcaklık etkisi düzeltildikten sonra:

▪ Kışın 2 günlük ortalama güneş ışığında her 1 W/m² artış, kan şekerinde 0,015 mmol/L azalmayla ilişkili.

▪ Kışın 7 günlük ortalama için bu azalma 0,027 mmol/L.

▪ İlkbaharda 7 günlük ortalama için 0,007 mmol/L azalma.

İlişki doğrusal değil: En belirgin azalma düşük güneş ışığı seviyelerinde oluyor, yüksek seviyelerde etki plato yapıyor.

Kronik etki (tip 2 diyabet): Solaryum kullanımı kronik güneş maruziyeti göstergesi olarak alındı.

Solaryum kullanmayanlara göre:

▪ Ara sıra kullananlarda tip 2 diyabet riski %14 daha düşük.

▪ Sık kullananlarda %23 daha düşük.

Sonuç olarak çalışma, kısa süreli güneş ışığının kan şekerini düşürebileceğini, uzun vadeli maruziyetin ise tip 2 diyabet riskini azaltabileceğini öne sürüyor.

Mekanizma olarak mitokondride elektron transportunun düzenlenmesi gibi etkiler tartışılıyor. Çalışma gözlemsel olduğu için illiyet yani nedensellik kesin değil.

Kaynak: https://www.nature.com/articles/s41598-026-66100-4

Makale: Sunlight exposure is associated with lower blood glucose levels and type 2 diabetes

***