Prof. Dr. Ahmet Rasim Küçükusta

Grip aşısı için her yıl aynı cümleyi duyarız: “Grip aşısı gribe karşı korur, özellikle risk grubunda iseniz aşı yaptırmayı ihmal etmeyin.”

Peki 2024-2025 grip sezonunda gerçekten korudu mu?

Cleveland Clinic araştırmacılarının yaptığı ve 53 binden fazla sağlık çalışanını kapsayan yeni bir çalışmanın sonuçları, bu soruya alışılmışın oldukça dışında bir cevap veriyor.

Üstelik mesele yalnızca aşının “beklenenden daha az etkili olması” da değil.

Çalışmada, grip aşısı olanlarda grip görülme riskinin, özellikle grip salgınının yoğun olduğu dönemde, aşı olmayanlardan daha yüksek olduğu bulundu.

53 bin sağlık çalışanı takip edildi 

Araştırmaya Ohio’daki Cleveland Clinic sisteminde çalışan 53.402 kişi alındı. Bunların:

▪ 43.920’si (%82,2) grip aşısı olmuştu.

▪ 9.482’si aşısızdı.

▪ Katılımcıların ortalama yaşı 42 idi.

▪ Yaklaşık %75’i kadındı ve yaklaşık %20’si klinik hemşirelik görevlerinde çalışıyordu.

▪ Aşılananların %98,6’sına üç değerli inaktif grip aşısı yapılmıştı.

Katılımcılar 33 hafta takip edildi.

Bu süre içinde 1.130 kişide grip enfeksiyonu tespit edildi. Vakaların %98’inden fazlası influenza A idi ve bölgede ağırlıklı olarak H1N1 dolaşıyordu.

Aşı yapılanlarda grip riski daha yüksekti

✅ Grip aktivitesinin düşük olduğu dönemlerde aşılılarla aşısızlar arasında anlamlı bir fark bulunmadı.

✅ Grip aktivitesinin orta olduğu dönemde de anlamlı bir fark yoktu.

✅ Grip aktivitesinin yüksek olduğu dönemde tablo değişti: Aşılı kişilerin grip geçirme riski, aşısızlara göre %33 daha yüksek bulundu.

Aşı etkinliği ne demektir?

Aşı çalışmalarında sık kullanılan bir kavram vardır: Aşı etkinliği (vaccine effectiveness =VE).

▪ VE %50 ise, aşılananlarda hastalık riskinin yaklaşık yarı yarıya daha düşük olduğu kabul edilir.

▪ VE %0 ise, aşı ile aşısız grup arasında fark yoktur.

▪ VE negatif ise, araştırmada aşılanan grupta hastalık daha fazla görülmüştür.

Bu çalışmanın daha önce yayımlanan versiyonunda aşı etkinliği −%26,9 olarak hesaplanmıştı.

Ancak çalışmanın son versiyonunda araştırmacılar, grip aktivitesini de hesaba katan daha ayrıntılı bir analiz yaptılar.

Bu analizde yüksek grip aktivitesi sırasında aşılananlarda risk artışı bulundu.

💠 2024-2025 sezonunda, bu sağlık çalışanları grubunda, grip salgınının yoğun olduğu dönemde grip aşısı koruyucu görülmemiş ve aşılılarda grip riski daha yüksek bulunmuştur.

Bu çalışma, aşılanan kişilerde grip görülme riskinin özellikle yüksek grip aktivitesi döneminde daha fazla olduğunu gösteriyor.

Doğrudan “aşı gribe sebep oldu” diyebilmek için randomize kontrollü çalışma yapılması gerekir.

Araştırmacılar ise olası açıklamalardan biri olarak antijenik imprinting denilen bağışıklık fenomenini tartışıyorlar.

Basitçe anlatırsak, bağışıklık sisteminin influenza ile ilk karşılaşmalarının daha sonraki yanıtları şekillendirebildiği düşünülüyor. Daha önce geçirilmiş enfeksiyonlar ve tekrarlanan aşılamalar, sonraki influenza suşlarına verilen bağışıklık yanıtını etkileyebilir.

Ancak bu mekanizma konusunda bilimsel literatür kesin bir sonuca ulaşmış değildir. Bazı çalışmalar önceki aşıların etkinliği azaltabileceğini öne sürerken, bazı çalışmalar böyle bir olumsuz etki göstermemiştir.

Dolayısıyla burada da “aşı bağışıklık sistemini bozuyor” gibi kesin bir sonuç çıkarmak doğru olmaz.

Çalışmanın zayıf noktaları da var 

Bu çalışmanın en önemli sınırlamalarından biri hakem değerlendirmesinden geçmemiş bir preprint olmasıdır. Yani sonuçlar henüz bağımsız uzmanların yaptığı klasik bilimsel hakemlik sürecinden geçmemiştir.

Ayrıca, yaşlıların sayısı çok azdı; katılımcılar ağırlıklı olarak sağlıklı ve çalışabilecek durumdaki erişkinlerdi. Çalışma hastaneye yatış ve ölüm açısından yeterli büyüklükte değildi.

Evde yapılan testlerle saptanan enfeksiyonlar kaçırılmış olabilir.

Katılımcıların neredeyse tamamına aynı tip, üç değerlikli inaktif aşısı yapılmıştı.

Cleveland Clinic dışındaki merkezlerde yapılan bazı testlerin sonuçları kayıtlara girmemiş olabilir.

BİR DE ŞU GERÇEĞİ UNUTMAMAK GEREK

Bilimsel olarak yapılması gereken, bu çalışmayı ya göklere çıkarmak ya da çöpe atmak değildir.

Asıl yapılması gereken neden farklı sonuçlara ulaşıldığını araştırmaktır.

Bir tarafta CDC’nin 2024-2025 sezonu için erişkinlerde anlamlı koruyuculuk gösteren çalışmaları var.

Diğer tarafta 53 bin kişilik Cleveland Clinic kohortunda koruyucu etki bulunamıyor ve yüksek grip aktivitesi döneminde ters yönde bir ilişki görülüyor.

Bu çelişki bilim için kötü bir şey değildir.

Tam tersine, önemli bir soruya işaret eder:

Grip aşısının gerçek hayattaki etkinliğini ölçmek sandığımız kadar basit değildir.

Aşının hangi suşla ne kadar eşleştiği, kişinin yaşı, daha önceki grip enfeksiyonları ve aşıları, sağlık hizmetine başvurma ve test yaptırma davranışları, dolaşımdaki virüsün özellikleri ve kullanılan araştırma yöntemi sonucu değiştirebilir.

Bu nedenle her yıl “Grip aşısı %X koruyor” deyip geçmek yerine, hangi grupta, hangi sezonda, hangi virüse karşı, hangi sonlanım için ve hangi yöntemle ölçüldüğünü sormak gerekir.

Bilimin güzelliği de burada:

Bir ilacın veya aşının etkili olduğu söyleniyorsa, bunu sorgulamak bilime karşı olmak değildir. Tam tersine, bilimin gereğidir.

Ve 2024-2025 grip sezonundan çıkan bu çalışma, en azından şu sorunun yeniden sorulmasını hak ediyor: