Prof. Dr. Ahmet Rasim Küçükusta

İnsanlar sistemli olarak “güneşten kaçın, güneş kremi sürmeden dışarı çıkmayın” diye korkutuluyor ama günlük hayatımızın en sıradan unsurlarından biri olan güneşlenmenin cinsel hormonları ve davranışı da etkilediğini biliyor musunuz?

Hem farelerde hem de insanlarda yapılan gözlemlere dayalı çalışma “cilt-beyin-gonad ekseni” adı verilen yeni bir bağlantıyı ortaya koyuyor.

Gonad: Kadınlarda yumurtalık (over) erkeklerde testisler.

UVB ışığına maruz kalan farelerde (özellikle dişi farelerde) cinsel hormon seviyeleri yükseliyor, yumurtalıklar büyüyor, kızgınlık (estrus) dönemi uzuyor ve dişi fareler erkeklere daha çekici ve istekli hâle geliyor.

Ezcümle, erkek-dişi etkileşimleri artıyor.

Bu etkilerin anahtarı ciltteki p53 proteini.

Ciltteki p53 özel olarak devre dışı bırakıldığında UVB’ nin bu etkileri kayboluyor.

İnsanlarda da güneş maruziyeti romantik tutkuyu artırıyor, erkeklerde agresifliği yükseltiyor ve testosteron seviyesiyle pozitif korelasyon gösteriyor.

Araştırmanın detayları

Fareleri kontrollü şekilde UVB’ ye maruz bırakıldı.

Kronik (günlük, düşük doz, yaklaşık 8 hafta) maruziyet, tek seferlik yüksek dozdan daha etkili bulundu. Bu doz, öğle vakti 20-30 dakika güneşte kalmaya denk geliyor.

Dişi farelerde gözlenenler:

▪ Hipotalamus-hipofiz-gonad (HPG) ekseni hormonları (GnRH, FSH, LH) yükseliyor.

▪ Yumurtalıklar büyüyor, folikül gelişimi artıyor ve anti-Müllerian hormonu (AMH) ifadesi yükseliyor.

▪ Estrus (kızgınlık) günleri artıyor.

▪ Dişiler erkeklere karşı daha “alıcı” oluyor (lordoz davranışı artıyor).

▪ Erkekler, UVB’ ye maruz kalmış dişileri daha çekici buluyor: daha fazla koku alma, sesli iletişim (USV) ve çiftleşme davranışı sergiliyorlar.

Erkek farelerde gözlenenler

▪ Testosteron seviyeleri yükseliyor ve bazı cinsel davranışlar artıyor, ancak dişi tarafındaki değişiklikler daha belirgin.

Mekanizma

Ciltteki keratinositlerde (cilt hücreleri) p53 aktifleşiyor. p53, DNA hasarına cevap verdiği bilinen bir protein ama burada cinsel davranış ve hormonal değişiklikleri de düzenliyor.

Ciltte p53 yoksa UVB etkisi siliniyor.

Yani cilt, sadece “koruyucu kalkan” değil; hormonal bir organ gibi davranıyor ve beyin ile üreme organlarına sinyal gönderiyor.

Çalışmanın insan tarafı

İnsan tarafında küçük bir gönüllü grubu yaklaşık 25 dakika güneşte kaldı ve anketler yapıldı.

Güneş maruziyetinin her iki cinste romantik tutkuyu, erkeklerde ise agresifliği artırdığı tespit edildi ve bu durum testosteronla ilişkiliydi.

Neden önemli?

Uzun zamandır cildin stres hormonları (kortizol benzeri) ve beta-endorfin gibi maddeler salgıladığı biliniyor.

Bu çalışma, cildin aynı zamanda cinsel/üreme sistemini de etkilediğini gösteriyor.

Evrimsel açıdan mantıklı: Güneşli dönemler üreme için avantajlı olabilir.

Araştırmacılar, bu bulguların seks-steroidle ilgili bazı bozuklukların tedavisinde (örneğin UVB fototerapisiyle) yeni fırsatlar yaratabileceğini belirtiyor.

Tabii bu henüz klinik bir öneri değil; daha fazla araştırma gerekiyor.

Gelelim neticeye

Bu çalışma da bize güneşlenmenin D vitamini sentezi dışında yeni ve önemli bir etkisini daha gösteriyor.

Cildimiz, beyin ve üreme organlarıyla konuşarak hormonlarımızı ve davranışlarımızı etkiliyor.

Bu, “cilt-beyin-gonad ekseninin” keşfi, vücudumuzun ne kadar bütünleşmiş çalıştığını bir kez daha hatırlatıyor.

Ama…

“Güneşe çıkayım libidom artsın” demek doğru değil; güneşten doğru şekilde faydalanmayı bilelim.

Kaynak: https://www.cell.com/cell-reports/fulltext/S2211-1247(21)01013-5

Makale: Skin exposure to UVB light induces a skin-brain-gonad axis and sexual behavior

***

Siz de yorumunuzu paylaşın: