HABERİNİZ OLSUN
ETİBBA DİYOR Kİ
DERDİME BİR ÇARE
TABİBAN-I CİHAN İÇÜN
BENİM ŞARKILARIM
HÜRRİYET GAZETESİNİN GRİP AŞISI ÇORBASI
Hürriyet’te Fulya Soybaş’ın “Grip aşısı ölümlere karşı yüzde 80 etkili” başlıklı bir haber/yazısı yayımlandı (1).
Kaynak olarak da JAMA’ da yayımlanan “Influenza Vaccine Effectiveness and Safety for the 2026-2027 Respiratory Season” başlıklı derleme gösteriliyor (2).
JAMA’ nın çalışmasına da diyecek sözüm var fakat bu yazımda bilimsel bir çalışmanın nasıl çorbaya çevrildiğini, görüşü alınan uzman olduğu bildirilen şahısların da çorbaya nasıl katkıda bulunduklarını anlatmak istiyorum.
Gazeteci de haberdeki şahıslar da grip aşılarını öyle bir methediyorlar ki şirketin propagandistleri bile haberi ağızları açık okumuşlardır.
Bu bir haber değildir; bu, bir bilimsel çalışmanın grip aşısı reklamı için maniple edilmesidir.
Haberde farklı yaş gruplarına, farklı sonlanımlara ve farklı çalışmalara ait rakamlar adeta blenderdan geçirilip tek bir “%70-80 etkili grip aşısı” çorbasına dönüştürülmüştür.
Gelin bu çorbanın içindekilere bakalım.
1. “Grip aşısı ağır hastalık, hastaneye yatış ve ölümleri yüzde 80 önlüyor”
Haberdeki en önemli problem bu.
JAMA’cdaki %80, bütün bu sonuçların ortak etkinliği değil.
Bu oran, 6 ay-17 yaş arasındaki çocuk ve ergenlerde laboratuvarla doğrulanmış influenza ilişkili ölüm için hesaplanmış. Üstelik çalışma gözlemsel bir vaka-kontrol çalışması. Tahmin %80 (%75-84).
Çocuklarda influenza sebebiyle hastaneye yatış veya acil başvuruları için ise başka oranlar var: %28, %53, %55 ve %67.
Yani:“Grip aşısı ağır hastalık, hastaneye yatış ve ölümleri %80 önlüyor” JAMA ‘nın sonucu değildir.
%80’in hangi yaş grubuna ve hangi sonlanıma ait olduğu özellikle belirtilmeliydi.
2. “65 yaş ve üzerindekilerde yüzde 70 etkili”
Bu da fazla genelleyici.
JAMA’ nın 65 yaş ve üzerindeki kişiler için verdiği sonuçlar sonlanıma ve çalışmaya göre değişiyor.
Hastaneye yatış için %19-43, laboratuvar doğrulanmış influenza için %30-41 gibi oranlar var.
İnfluenza ilişkili ölüm için ise iki farklı çalışmada %65,8 ve %29 gibi oldukça farklı tahminler bulunuyor.
Dolayısıyla “65 yaş üstünde grip aşısı %70 etkili” diye tek bir rakam vermek, farklı çalışmaların farklı sonuçlarını tek bir sayıya indirgemek oluyor.
3. Asıl numara: Çocuklardaki %80, yaşlıların yanına taşınıyor
Burada haberin anlatım biçimi özellikle yanıltıcı.
Başlıkta ve girişte %80 rakamı öne çıkarılıyor.
Bu %80 çocuklarda influenza sebebiyle ölüm için elde edilmiş.
Sonra haberde 65 yaş üzerindeki kişiler anlatılıyor.
Okuyucunun zihninde tabii olarak “Demek ki grip aşısı özellikle yaşlılarda da ölüm riskini %70-80 azaltıyor.” algısı oluşabiliyor.
Oysa JAMA’ da 65 yaş üzerindeki kişiler için böyle bir %80 ölüm etkinliği sonucu yok.
4. Bir de nispi etkinlik ile mutlak faydayı birbirine karıştırmayalım
“%80 etkili” demek, aşılanan 100 çocuktan 80’inin ölümden kurtulduğu anlamına gelmez.
Bu nispi etkinliktir.
Çocuklarda influenzadan ölüm zaten çok seyrektir. Bundan dolayı nispi etkinliği değerlendirirken mutlak riskin ne kadar olduğu ve kaç ölümün gerçekten önlendiği de bilinmelidir.
Örneğin sadece bir fikir vermesi açısından, ağır bir sezonda çocuklarda influenza ölüm hızının yaklaşık milyonda 3,8 olduğunu kabul edip %80’lik etkinliği buna uygularsak, milyon çocukta yaklaşık 3 ölümün önlenmesi söz konusu olur.
Bu kaba varsayımda bir ölümü önlemek için yaklaşık 330 bin çocuğun aşılanması gerekir.
Bu, JAMA’ nın hesapladığı bir VVN/NNV değildir; kullanılan ölüm hızına göre değişen örnek bir mutlak fayda hesabıdır.
Ama %80’in ne anlama geldiğini göstermesi bakımından önemlidir.
5. “69 çalışma değerlendirildi, sonuç yüzde 70-80”
Hayır.
JAMA gerçekten 69 yeni çalışmayı değerlendiriyor. Fakat bunların tasarımları, yaş grupları, sezonları ve sonlanımları birbirinden farklı.
Daha önemlisi, yazarlar bu çalışmaların heterojenliğinden dolayı nicel bir meta-analiz yapmanın uygun olmadığını belirtiyorlar.
Yani 69 çalışmayı bir araya getirip “Grip aşısı genel olarak %70-80 etkilidir.” diye tek bir sonuç üretmiş değiller.
Derlemede hem randomize kontrollü çalışmalar hem de gözlemsel çalışmalar var. Dolayısıyla sonuçlar çalışma tasarımı ve sonlanım dikkate alınarak ayrı ayrı değerlendirilmek zorunda.
6. Gebelikteki %44,4 de “%50” diye genellenemez
JAMA’ da gebelik sırasında influenza aşısı yapılan annelerin bebeklerinde, ilk 6 ay içinde laboratuvarla doğrulanmış influenza açısından verilen etkinlik tahmini %44,4 (%31,4-54,9).
Bunu kabaca %50’ye yuvarlamak matematiksel olarak büyük bir mesele değil.
Ama sonuç “Bebeklerin gribe yakalanma riski %50 azalıyor.” şeklinde genellenmemeli.
Buradaki sonuç belirli bir popülasyonda, belirli bir sonlanım ve belirli bir takip süresi için verilmiş.
7. “Grip virüslerine karşı en etkili korunma yöntemi grip aşısıdır”
Bu da JAMA çalışmasının sonucu değil.
JAMA, influenza aşılarının etkinlik ve güvenlilik kanıtlarını değerlendiriyor. Aşıyı bütün korunma yöntemleriyle karşılaştırıp “En etkili korunma yöntemi budur” sonucuna ulaşan bir çalışma değil.
Dolayısıyla bu ifade bilimsel araştırmanın sonucundan çok, haberin yorumu.
8. Aşı “kış boyu virüsten koruyan” bir kalkan gibi anlatılıyor
JAMA’ nın incelediği sonuçlar çok daha spesifik: laboratuvarla doğrulanmış influenza, hastaneye yatış, acil başvurusu, yoğun bakım, ölüm gibi sonlanımlar.
Bunları “Kış boyunca virüsten korunma” gibi geniş bir ifadeye çevirmek çalışmanın söylediğinden daha fazlasını söylemek olur.
9. Uzman görüşleri ile JAMA’nın sonuçları birbirine karışmış
Haberde yüksek doz aşı, mRNA aşıları, koruyuculuğun süresi, ikinci doz gerekliliği gibi çeşitli görüşler de yer alıyor.
Bunların bir kısmı uzmanların kendi klinik görüşleri.
Bunları JAMA derlemesinin sonuçlarıyla birbirine karıştırmamak gerekir.
Örneğin “özellikle kırılgan grupların her yıl grip aşısı olması gerektiği” bir uzman tavsiyesidir; JAMA’ nın “herkes zorundadır” şeklinde verdiği bir sonuç değildir.
10. “mRNA grip aşıları daha koruyucu”
Burada da ince bir ayrım yapmak gerekiyor.
JAMA’ da mRNA-1010 adlı belirli bir mRNA influenza aşısının, standart doz inaktif influenza aşısıyla karşılaştırıldığı randomize bir çalışma var.
Bu çalışmada mRNA-1010’un belirli bir influenza sonlanımı için daha yüksek göreli etkinlik gösterdiği bildiriliyor.
Ama buradan “mRNA grip aşıları genel olarak daha koruyucudur.” sonucunu çıkarmak doğru değil.
Hangi mRNA aşısı? Hangi standart aşıyla karşılaştırılıyor? Hangi yaş grubunda? Hangi sonlanım için?
Bunların hepsi belirtilmeli.
Üstelik güvenlilik tarafı da var.
JAMA tablosunda mRNA-1010 grubunda derece 3 reaksiyonlar %6,4, standart doz aşı grubunda ise %1.
Yani sadece “daha koruyucu” deyip güvenlilik verisini es geçmek de doğru bir bilimsel özet olmaz.
Ezcümle JAMA’ daki çalışma ne söylüyor?
Grip aşılarının etkinliği tek bir rakam değildir.
Yaşa, sezona, aşı tipine, karşılaştırma grubuna ve hangi sonlanımın değerlendirildiğine göre değişmektedir.
Çocuklarda influenzadan ölüm için bildirilen %80, bütün ağır hastalıklar, hastaneye yatışlar ve ölümler için geçerli bir “genel etkinlik” değildir.
65 yaş üzerindeki kişiler için de tek bir “%70 etkili” rakamı yoktur.
Üstelik JAMA’cnın kendisi, çalışmalar arasındaki farklılıklardan dolayı bütün sonuçları tek bir nicel meta-analiz altında birleştirmemiştir.
Kısacası gazeteci farklı yaşları, farklı sonlanımları, farklı çalışmaları ve uzman görüşlerini aynı tencereye atmış.
Ortaya tam bir grip aşısı çorbası çıkmış ama bu, içeni hasta edecek, bir kaşık bile içilmemesi gereken bir çorba olmuş.
Gelelim neticeye
Benim tavsiyem ise bu kadar karman çorman bir çorba yerine sebzeli, baharatlı tavuk suyuna çorbadan şaşmamaktır (3).
Cümleten afiyet ve de şifa olsun.
Kaynaklar:
1. https://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/fulya-soybas/grip-asisi-olumlere-karsi-yuzde-80-etkili-43310608
2. https://jamanetwork.com/journals/jama/fullarticle/2853779
Makale: Influenza Vaccine Effectiveness and Safety for the 2026-2027 Respiratory Season
iyi espri hocam!